Idea utworzenia muzeum prezentującego dorobek i wkład luteran w rozwój Śląska Cieszyńskiego pojawiała się w środowisku cieszyńskich ewangelików już wiele lat przed powstaniem miejsca. Przez lata organizowano wystawy czasowe, na których prezentowano przede wszystkim zbiory Biblioteki im. B.R. Tschammera, a także przedmioty należące do parafii i osób prywatnych. Z czasem stało się jasne, że bogate dziedzictwo cieszyńskich ewangelików potrzebuje stałego miejsca, w którym będzie można je nie tylko prezentować, ale również właściwie przechowywać i chronić.
Przełom nastąpił w 2004 roku, kiedy w związku z przygotowywaniem projektu „Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego” powrócono do planów utworzenia stałego miejsca muzealnego w ramach parafii.
Dzięki wsparciu finansowemu Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego w 2007 roku rozpoczęto prace nad przygotowaniem pomieszczeń muzealnych. Powstały trzy sale ekspozycyjne, wyposażone w odpowiednie urządzenia zapewniające eksponatom właściwe warunki przechowywania oraz profesjonalny sprzęt wystawienniczy.
Otwarcie Muzeum Protestantyzmu odbyło się 29 marca 2009 roku. Uroczystość była częścią obchodów 300-lecia wyznaczenia miejsca pod budowę Kościoła Jezusowego. Wraz z otwarciem zaprezentowano pierwszą stałą wystawę zatytułowaną „Z dziejów luteranizmu na Śląsku Cieszyńskim”.
Kolejnym etapem rozwoju muzeum była realizacja, w latach 2017–2018, transgranicznego projektu w ramach programu Interreg Polska–Słowacja pt. „Razem wędrujemy już 500 lat / Spoločne putujeme už 500 rokov”, realizowanego we współpracy ze słowackim partnerem – Parafią Ewangelicką w Dolnym Kubinie. Dzięki temu przedsięwzięciu muzeum wzbogaciło się o nowe wyposażenie, a jego przestrzeń wystawiennicza została powiększona o dodatkową salę ekspozycyjną.
Muzeum w Kościele Jezusowym
Siedzibą Muzeum Protestantyzmu został Kościół Jezusowy w Cieszynie – miejsce wyjątkowe, mające ogromne znaczenie dla historii Śląska Cieszyńskiego oraz tej części Europy Środkowo-Wschodniej.
Muzeum Protestantyzmu w Cieszynie powstało z potrzeby zachowania i udostępnienia dziedzictwa ewangelików Śląska Cieszyńskiego. Jego zbiory opowiadają o historii luteranizmu, życiu religijnym i codzienności kolejnych pokoleń cieszyńskich ewangelików, skupionych wokół cieszyńskiego Kościoła Jezusowego – miejsca, z którym historia tutejszej społeczności związana jest od ponad trzech stuleci.
Największe zabytkowe organy na Śląsku Cieszyńskim znajdują się w ewangelickim Kościele Jezusowym w Cieszynie i to trzeci z kolei instrument w tym kościele. Pierwsze organy pochodził z drewnianego kościółka, który został wybudowany w 1709 roku na miejscu dzisiejszego Kościoła Jezusowego. Organy te ufundował Zygmunt Frölich z Bielska – dyrektor kancelarii hrabiego Juliusza Bogumiła Sunnegka z Jesenic, właściciela bielskiego państwa stanowego. W 1785 roku zostały zastąpione nowym instrumentem, który wykonał organmistrz Franz Horziczka (Horčička) z Frydku (dziś Frydek-Mistek w Czechach). Drugie organy były znacznie większe od poprzednich i posiadały 24 głosy, 2 klawiatury ręczne (manuały) i klawiaturę nożną (pedał).
Umowa z Franciszkiem Horziczką z Frydku na wykonanie nowych organów dla Kościoła Jezusowego, 24 kwiecień 1785 r.
W 1863 roku przebudowę drugiego instrumentu przeprowadził organmistrz Antoni Sapalski z Krakowa. Odnowiono prospekt organowy oraz wymieniono: trzy klawiatury (w tym nożną), registraturę (mechanizm gry), cztery miechy, dodatkowo dodano miech rezerwowy do utrzymania zapasu i regulowania powietrza, dorobiono nową większą wiatrownicę (najważniejsza część mechanizmu powietrznego organów) oraz wstawiono nowe głosy. Po przebudowie organy posiadały około 800 piszczałek.
Drugie organy Kościoła Jezusowego, 1917 r.
W czasie I wojny światowej wojska austriackie zarekwirowały dzwony z brązu, blachę miedzianą z wieży kościoła oraz część największych piszczałek prospektowych, cynowych. Na tak ogołoconych organach, w których pozostawiono piszczałki drewniane i część mniejszych cynowych, grano aż do 1923 roku.
Drugie organy po zdemontowaniu piszczałek prospektowych, ok. 1923 r.
Początkiem 1923 roku zamówiono do Kościoła Jezusowego trzeci instrument w firmie W. Sauer w Frankfurcie nad Odrą, której właścicielem był wówczas organmistrz Oskar Walcker. 2 października 1923 roku nowe organy były już w Cieszynie. Przystąpiono do rozbiórki starych organów oraz montażu nowego znacznie większego instrumentu.
Cegiełka w wysokości 1000 Marek Polskich na nowe organy, ok. 1923 r.
Poświęcenie organów odbyło się w ostatnią niedzielę roku kościelnego, 25 listopada 1923 roku w ramach nabożeństwa głównego o godzinie 10:00. Kazanie wygłosił Biskup Kościoła ks. Juliusz Bursche z Warszawy, a poświęcenia nowego instrumentu dokonał proboszcz parafii ks. Karol Kulisz. Po południu o godzinie 14:00 odbył się uroczysty koncert, w którym wystąpili: organista prof. Fritz Lubrich z Katowic, Ottokar Slawik z żoną alcistką, tenor – Józef Michejda, cieszyński chór męski i mieszany pod dyrekcją Konrada Göllnera oraz organista Kościoła Jezusowego Karol Hławiczka, który był głównym inicjatorem i nadzorującym zakup, montaż, jak i barwę brzmienia nowego instrumentu.
Projekt rozbudowy prospektu organowego z 1923 r. przez firmę W. Sauer.
Nowe organy posiadały 2076 piszczałek, z których największe przekraczały 4 metry. Piszczałek nowych wykonanych przez firmę Sauer było w sumie 1964, w tym cynowych 1244, cynkowych 429, drewnianych 291 oraz 112 piszczałek drewnianych pozostawionych z poprzednich organów. Posiadały 36 głosów, 3 manuały i pedał. Miechy organowe skonstruowane zostały w taki sposób, aby można było napełniać je powietrzem mechanicznie dzięki pracy fizycznej kalikantów – jak to czyniono do tej pory – lub też zasilić dmuchawą elektryczną. Całe zaś organy zostały umieszczone w prospekcie (szafie organowej) poprzedniego instrumentu o półtorej metra podwyższonej oraz poszerzonej o boczne skrzydła, tak aby mógł pomieścić znacznie większą liczbę piszczałek niż do tej pory.
Bilet na uroczystość poświęcenia organów, 25 listopad 1923 r.
W latach 30-tych XX wieku organy były czyszczone i intonowane przez firmę Dominika Biernackiego z Włocławka. Prace te prowadzone we wrześniu 1935 roku najwyraźniej były wykonane niezbyt rzetelnie, gdyż parafia zrezygnowała z dalszej konserwacji instrumentu przez firmę Biernackiego jednocześnie reklamując wykonaną usługę: „strojenie organów którego W. Pan ostatnio dokonał nie jest zadowalające – zwłaszcza trzeci manuał jest tak samo rozstrojony, jak był przed nastrojeniem.” W tym też czasie grę na organach Kościoła Jezusowego rozpoczął wybitny wirtuoz gry organowej, kompozytor, pedagog Jan Gawlas – późniejszy profesor i rektor Wyższej Szkoły Muzycznej w Katowicach (dziś Akademia Muzyczna im. K. Szymanowskiego).
Organy W. Sauer w Kościele Jezusowym, okres międzywojenny.
Po II wojnie światowej organy przechodziły kolejne cykliczne naprawy. W 1953 roku w trakcie przygotowań do jubileuszu 250-lecia Kościoła Jezusowego, prace remontowe przeprowadzała firma Ryszarda Frankego z Rybnika. Ten sam organmistrz prowadził prace w 1961 roku. Na przełomie 1974 i 1975 roku prace remontowe prowadził Ferdynand Suchy z Ustronia.
W 2012 roku parafia rozpoczęła akcję pn. „Ratujmy Organy Kościoła Jezusowego” przyniosła oczekiwane rezultaty i pozwoliła na kompleksową konserwację organów wykonaną przez organmistrza Olgierda Nowakowskiego z Zabrza i jego pracownika Rafała Fabera. Prowadzone prace uwidoczniły ogromne spustoszenie biologiczne, jakie poczynił kołatek, odkryto i naprawiono szereg wad konstrukcyjnych oraz poprawiono jakość pracy z instrumentem w przyszłości poprzez zainstalowanie odpowiednich drabinek, oświetlenia, podpórek itp. Prace pozwoliły też na poszerzenie wiedzy o samych organach, okazało się, iż liczba piszczałek wynosi obecnie 2212, z czego największa drewniana, mierzy 508 cm, zaś najmniejsza, metalowa 17,5 cm, ponadto zachowało się do dziś 35 piszczałek z XVIII wieku, przy czym 2 ze względu na ich zły stan trafiły do Muzeum Protestantyzmu a 1 do Muzeum Organów Śląskich w Katowicach, a ubytek zastąpiono nowymi wykonanymi na wzór oryginałów. Remont rozpoczęty początkiem października 2014 roku zakończony został po dwóch latach, stając się pięknym preludium rozpoczynającego się 31 października 2016 roku w cieszyńskim Kościele Jezusowym jubileuszu 500 lat Reformacji.
Kościół Jezusowy w Cieszynie jest obecnie największym kościołem ewangelicko-augsburskim w Polsce i w tej części Europy Środkowo-Wschodniej. Architektami monumentalnej późnobarokowej budowli był Jan Jerzy Hausrücker i Jozef Ried z Opawy. Kościół ma formę trójnawowej bazyliki z bocznymi przybudówkami. Oś kościoła zorientowana jest na południowy wschód. Długość nawy głównej wynosi 54,5 m, szerokość wnętrz z przedsionkami 38 m, wysokość wewnątrz 24 m, zaś wysokość do kalenicy dachu głównego 36,5 m. Na wieży o wysokości 70 m zamontowano w 1788 roku pierwszy w mieście piorunochron. W dzwonnicy znajdują się trzy stalowe dzwony zakupione w 1922 roku w Westfalii – poprzednie dzwony w latach I wojny światowej zarekwirowano na potrzeby armii. Na wieży poniżej dzwonów znajduje się zegar z 1907 roku firmy Rudolfa Thöndela z Uničova (Republika Czeska). Portal główny poprzedzony półkolistymi schodami, zwieńczony jest trójkątnym przyczółkiem osadzonym na pilastrach. W szczycie przyczółka widnieje płaskorzeźba Baranka z chorągwią, na której znajduje się sześć liter: BBKGGŚ (akronim utworzony od słów: Baranek Boży, który gładzi grzechy świata). Portale boczne zwieńczono secesyjnymi daszkami.
Kościół Jezusowy przed 1907 rokiem, widokówka, wyd. Eduard Feitzinger, 1918-1919 Teschen
Wnętrze Kościoła Jezusowego składa się z szerokiej nawy głównej i niższych naw bocznych z trzema kondygnacjami empor. Na trzeciej emporze po obu stronach kościoła mieści się zabytkowa Biblioteka i Archiwum im. B.R. Tschammera – jej początek związany jest z ponownym erygowaniem parafii ewangelickiej w 1709 roku. Na drugiej emporze lewej nawy znajduje się Muzeum Protestantyzmu założone w 2009 roku.
W prezbiterium kościoła wkomponowano kolumnowy rokokowy ołtarz o wysokości blisko 17 m i szerokości 8 m, który zastąpił pierwotny, zbyt mały ołtarz z drewnianego kościółka. Ołtarz ozdabiają figury czterech ewangelistów (Mateusz, Marek, Łukasz, Jan) z ich symbolami oraz figury czterech aniołków, całość zwieńczona jest u góry okiem opatrzności w trójkącie (symbol Trójcy Świętej). Między kolumnami umieszczono obraz Ostatnia wieczerza lipskiego malarza Fryderyka Oesera z 1766 roku. Po lewej stronie ołtarza stoi barokowa kamienna chrzcielnica w kształcie kielicha zamykana drewnianą kopułą. Z prawej strony znajduje się popiersie z brązu króla szwedzkiego Karola XII – dar delegacji szwedzkiej z 1935 roku.
Po obu stronach prezbiterium usytuowane są wejścia do kaplic obramowane portalami z pierwszej połowy XIX wieku. W portale wkomponowano płyty poświęcone księżom parafii, którzy ponieśli śmierć w hitlerowskich obozach – ks. Karolowi Kuliszowi (1873-1940) i ks. Józefowi Nierostkowi (1901-1943). Lewa pełniła funkcję kaplicy chrztów, a dziś jest kaplicą dla małych dzieci. Prawa kaplica służyła jako kaplica przedpogrzebowa, a obecnie stanowi pomieszczenie magazynowe.
Zegar z 1907 roku firmy Rudolfa Thöndela z Uničova
W środku kościoła na jednym z filarów zawieszono ambonę z 1785 roku o wysokości 10,4 m. Ambonę „unosi” anioł z rozpostartymi ramionami. Na tylnej płycinie ambony umieszczono napis „Sursum corda” (w górę serca). W podniebiu baldachimu, na niebieskim, usianym gwiazdami tle znajduje się gołębica (symbol Ducha Świętego). Baldachim wieńczy figura Chrystusa Zmartwychwstałego stojącego na kuli ziemskiej. Ambona i ołtarz są prawdopodobnie dziełem artysty rzeźbiarza Józefa Prackera (ok. 1730-1790).
W tylnej części lewej nawy znajdują się płyty epitafijne: ks. Jana Kłapsi oraz jego żony Katarzyny z początku XIX wieku, następnie płyta z szlacheckim herbem (głowa byka na tarczy) barona Jerzego Fryderyka Marklowskiego z Pernstein (ok. 1765) – kolatora parafii – oraz niewielki fragment płyty szlacheckiej rodziny Karwińskich. Szlacheckie płyty niegdyś zakrywały wejście do jednej z krypt grobowych znajdujących się w podziemiach Kościoła Jezusowego. W pozostałych nawach bocznych ulokowano współczesne tablice pamiątkowe poświęcone wybitnym księżom cieszyńskiej parafii i Śląska Cieszyńskiego. W zakrystii kościoła mieści się galeria portretów obrazów księży cieszyńskiej parafii.
Nawę główną zamyka dwukondygnacyjny chór muzyczny z nadbudowanym balkonem mieszczącym największe na Śląsku Cieszyńskim zabytkowe organy. Instrument osadzono w barokowym prospekcie organowym. Obecne organy z 1923 roku zostały wykonane przez firmę W. Sauer we Frankfurcie nad Odrą (Opus 1259). Posiadają 2212 piszczałek (w tym 33 drewniane z XVIII wieku – najwyższa drewniana ma 508 cm wysokości, najmniejsza – 17,5 cm), 36 registrów (głosów), 3 manuały i pedał. Są trzecim z kolei instrumentem tego rodzaju w kościele, pierwsze organy pochodziły z drewnianego kościółka, drugie wykonane przez Franza Horziczkę (Horčičke) z Frydku grały od 1785 roku do I wojny światowej.
